Het plein is nooit meer vanzelfsprekend

Rond drie uur op een zaterdagmiddag, op het plein waar jaarlijks miljoenen toeristen doorheen lopen, reed een auto de menigte in en begon de bestuurder te schieten. Zes doden, vijftien gewonden, twee agenten onder wie één in kritieke toestand. Het is het soort bericht dat je eerst leest als ver weg, en dat bij het tweede lezen dichterbij komt: dit had ook op de Dam kunnen gebeuren, of op de Grote Markt in Brussel, of op een van die duizenden pleinen waar Europeanen hun vrije zaterdag doorbrengen.

Het plein is de plek waar een stad zichzelf toont. Het is toneel en huiskamer tegelijk: terrassen, marktkramen, toeristen met plattegronden, inwoners die er langslopen omdat het nu eenmaal de kortste route is. Juist die openheid maakt het kwetsbaar. Nice, Barcelona, Berlijn, Stockholm: telkens was het niet het parlement of het vliegveld dat werd uitgekozen, maar de plek waar mensen niets vermoedend samendrommen. Beveiliging kan daar maar één ding tegenover zetten — beton, camera’s, agenten — en dat is precies het tegengif dat de openbare ruimte zelf aantast.

De reflex van bestuurders is voorspelbaar en begrijpelijk. De Poolse premier Tusk sprak eerst van een „tragische schietpartij”, zijn minister van Binnenlandse Zaken reisde af, de president zei „diep bezorgd” te zijn en de autoriteiten riepen op het centrum te mijden. Wat opvalt is hoe snel daarna het woord aanslag viel, terwijl de politie over het motief nog niets kon zeggen. Die volgorde is riskant: wie eerst het etiket plakt en daarna de feiten zoekt, sluit andere verklaringen vroeg uit en voedt het wantrouwen dat toch al bestaat.

Er is ook een bredere context die aandacht verdient. In Polen hebben ruim vierhonderdduizend mensen een wapenvergunning, en de belangstelling voor wapens groeit sinds de oorlog aan de oostgrens het land onrustig heeft gemaakt. De schutter droeg militaire kleding, gebruikte een militair vuurwapen en had meer wapens en munitie in zijn auto liggen. Of die legaal waren, is onderdeel van het onderzoek. Maar de vraag die daarna komt, is politiek: hoeveel vuurkracht wil een samenleving in handen van burgers laten, en welke controle hoort daarbij?

Voor Krakau begint na zaterdag het moeizame werk. De stad moet haar plein terugveroveren op de angst, zonder het te veranderen in een vesting. Dat lukt alleen als de inwoners zich er weer thuis voelen, en juist dat is na zo’n middag geen vanzelfsprekendheid meer. De komende weken zal blijken of de littekens zichtbaar blijven — in de kogelgaten bij de restaurants, in de hekken die misschien worden geplaatst, in de manier waarop mensen over hun schouder kijken.