De rechter die niet weggaat
Polen heeft een Constitutioneel Hof dat zijn eigen voorzitter niet meer erkent, een president die zich naar binnen duwt en een premier die de instelling wil zuiveren. Wat er in Warschau gebeurt, is geen Poolse rariteit.
Er is iets merkwaardigs aan de Poolse crisis: iedereen die erbij betrokken is, zegt de rechtsstaat te verdedigen. De rechter die voorzitter Swieczkowski schorste, deed dat om de instelling te redden van een man die haar jarenlang tegenwerkte. De president die zich zaterdag naar binnen duwde, zei te handelen tegen „de bedreiging van de interne veiligheid”. En het hof zelf noemde de gang van zaken op X een staatsgreep. Vier waarheden, één gebouw.
De wortels liggen in de periode 2015-2023. De nationalistische regering van PiS benoemde rechters op een manier die in strijd was met de Poolse grondwet en met Europese afspraken, en het hof oordeelde vervolgens geregeld dat Pools recht boven Europees recht ging. Brussel noemde dat een aanval op de rechtsorde; Warschau noemde Brussel een bezetter van de eigen soevereiniteit. De instelling die geschillen moest beslechten, werd zelf het geschil.
Wat nu gebeurt, is de rekening van die erfenis. De regering-Tusk heeft een meerderheid om wetten te maken, maar niet om rechters te verwijderen die hun zetel met een beroep op de grondwet bezetten. De president, gekozen met steun van de oppositie, blokkeert juist weer de benoeming van nieuwe rechters. Zo ontstaat een patstelling waarin elke partij formeel gelijk kan hebben en niemand meer kan regeren.
Dat is het echte gevaar: niet één verkeerde beslissing, maar het verdwijnen van een instantie die beslissingen kan afdwingen. Een rechtsstaat is geen verzameling teksten, maar een afspraak dat je een uitspraak accepteert die je niet bevalt. Zodra die afspraak alleen nog geldt zolang je zelf aan de macht bent, is er geen arbitrage meer — alleen macht.
Voor de Europese Unie is Polen daarmee een testcase die ze liever niet had. Het land is een van de grootste lidstaten, een militaire partner aan de oostflank en een bondgenoot in de steun aan Oekraïne. Brussel kan moeilijk met geld en procedures dreigen tegen een regering die zegt de Europese normen juist te herstellen. En dus kijkt iedereen toe hoe Warschau zijn eigen instellingen sloopt, terwijl de Amerikaanse ambassadeur beide kanten waarschuwt geen geweld uit te lokken.
Bronnen: NOS, de Volkskrant, Trouw