Een wet, en het excuus dat nog moet komen

Deze week kreeg de Tweede Kamer twee documenten die elkaar tegenspreken en allebei waar zijn. Het eerste was een wetsvoorstel dat de stikstofdoelen vervangt door uitstootdoelen en provincies de ruimte geeft om zones zelf in te vullen. Het tweede was het rapport van de Nationale Ombudsman, die concludeert dat de overheid jarenlang onbetrouwbaar is geweest voor de mensen voor wie die wet bedoeld is. Dezelfde week presenteerden Wageningse onderzoekers de rekening: bovenop de krimp die toch al kwam, verwachten zij 10 tot 30 procent extra bedrijven die stoppen.

Wat de ombudsman beschrijft is geen incident maar een methode. Wisselende regels over stikstof, mest, natuur, water en dierenwelzijn; besluiten die halverwege werden bijgesteld; investeringen die werden uitgesteld tot ze niet meer hoefden. Reinier van Zutphen zegt het voorzichtig en daarom des te scherper: boeren hebben geleden onder het handelen van de overheid en de onzekerheid over de toekomst. Niet alleen de bedrijven, ook de gezinnen erachter. Wie twintig jaar op de wenken van Den Haag heeft geleefd, leest een nieuwe wet niet als een begin maar als de zoveelste versie van hetzelfde verhaal.

De politieke verleiding is groot om dat met geld te beantwoorden. Er ligt een steunpakket van 20 miljard, er komen opkoopregelingen, en de wet moet de vergunningverlening weer op gang brengen. Allemaal nodig. Maar een subsidie koopt geen geloofwaardigheid. Vertrouwen ontstaat pas als een overheid zegt wat zij heeft aangericht, wie daarvan de rekening betaalt en welke regel de komende tien jaar niet meer verandert. Het kabinet heeft de eerste twee vragen tot nu toe ontweken en de derde beantwoord met een uitstel tot september 2028.

Het is een patroon dat verder reikt dan de landbouw. In de toeslagenaffaire, in Groningen, bij de jeugdzorg: telkens beloofde de overheid zekerheid en telkens bleek de belofte herroepbaar. De commissies die dat onderzochten, schreven steeds hetzelfde: de burger werd niet gezien als iemand met rechten, maar als een geval in een systeem. Dat is de diepere reden waarom één wet niet volstaat. Zolang de uitvoering blijft schuiven met regels en termijnen, leert elke nieuwe generatie boeren, ouders en ondernemers hetzelfde: teken niets, investeer niets, wacht af.

Wat zou helpen is minder spectaculair dan een miljardenpakket. Noem één norm, één datum en één bedrag, en houd die tien jaar vol. Erken in de wet zelf dat eerdere regels onuitvoerbaar waren en dat de schade wordt vergoed. Laat de Kamer om die erkenning vragen voordat zij over de nieuwe wet stemt, in plaats van er achteraf een motie over in te dienen. De boeren vragen niet om zachtheid; ze vragen om een overheid die haar woord houdt. Dat is het minste wat een wet kan regelen.