Het demonstratierecht als noodrem

Het begon deze week met cirkelzagen en schroefmachines. Winkeliers in het oosten van Parijs timmerden hun puien dicht, zoals ze dat vaker doen voor een dag die uit de hand kan lopen. ‘Heel verdrietig dat we dit moeten doen om onze spullen, ons werk te beschermen’, zei een van hen tegen de NOS. Het is een beeld dat precies laat zien wat er mis is: de staat beschermt niet, dus beschermt de winkelier zichzelf met een plaat hout.

De reactie van de overheid was er een van inperking. De mars werd verlegd naar de zuidoostelijke rand van de stad, weg van de plekken waar het vorige week misging. In Lyon, Nice, Montpellier, Nancy en Caen kwam er geen toestemming, in Rijsel geldt voor jongeren een avondklok. Zeventigduizend agenten en militairen moeten de orde bewaken. Dat is geen politiek antwoord op woede, dat is een cordon sanitaire rondom een probleem dat daarmee niet kleiner wordt.

Natuurlijk, er stond vorige week ook echt veel op het spel: vernielde etalages en geplunderde winkels. Een samenleving hoeft dat niet te accepteren, en de politie heeft het recht en de plicht in te grijpen als er geweld wordt gepleegd. Maar er is een verschil tussen het bestraffen van geweld en het verbieden van de gelegenheid waarbij het zou kunnen ontstaan. Het eerste is handhaving, het tweede is het tijdelijke einde van een grondrecht.

Dat verschil is in Frankrijk niet toevallig zoekgeraakt. De beweging begon als protest tegen personeelstekort op één middelbare school en groeide in een paar weken naar een opstand over lonen, pensioenen en de kosten van het leven. Wie zo’n beweging alleen met de prefect te lijf gaat, geeft toe dat er geen kanaal meer is waarlangs de woede het parlement kan bereiken. De straat is in Frankrijk altijd de noodrem geweest; wie de noodrem blokkeert, hoopt dat de trein vanzelf stopt.

Voor Macron, in de laatste maanden van zijn presidentschap, is dat een riskante hoop. In mei kiezen de Fransen zijn opvolger, en het Rassemblement National houdt zaterdag in Orléans juist een congres. De partij die de straat veroordeelt, profiteert van elke avond dat die straat in brand staat. Zo bezien was de rustige mars van zaterdagmiddag, zonder grote incidenten, de beste politieke prestatie van de week. Maar een democratie die haar burgers alleen nog via een omweg van zeventigduizend agenten laat spreken, heeft een probleem dat geen enkele zaterdag oplost.