Het boek dat niemand meer alleen schreef

Het begon met een roman die goed werd ontvangen. C'était ça ou mourir van Thélyson Orélien gold als een van de sterkste debuten van het najaar, en de Prix Goncourt had het boek op de lijst staan. Eind september verdween het er weer af, nadat de Franse en Canadese pers had bericht over plagiaat in ouder werk en de factcheckers van Radio-Canada overeenkomsten hadden gevonden in eerder gepubliceerde teksten. Deze week verbrak zijn Canadese uitgever de samenwerking, en trok De Bezige Bij de Nederlandse vertaling terug.

Dat laatste detail is het belangrijkste. Een manuscript kan nog worden verdedigd als een uitzondering, een misverstand of een kwestie van smaak. Maar een vertaling intrekken is een beslissing over geld: de rechten zijn gekocht, de vertaler heeft maanden gewerkt, de promotie was ingepland. Wie dat terugdraait, zegt niet dat het boek slecht is. Die zegt dat het boek niet meer van de schrijver is.

En dat is precies waar de discussie over AI in de literatuur op vastloopt. Detectie werkt niet betrouwbaar: programma's die AI-tekst herkennen, wijzen ook mensenwerk aan als machinewerk, en wie zijn tekst laat redigeren door een taalmodel heeft technisch niets strafbaars gedaan. Er is geen watermerk in proza, geen handtekening in een zin. De bewijslast komt daardoor bij de uitgever te liggen, die moet beoordelen of een schrijver de waarheid spreekt over zijn eigen werk.

Ondertussen verandert het schrijven zelf. Schrijvers gebruiken taalmodellen voor synopsis, voor research, voor een derde versie van een hoofdstuk dat niet wil. Dat is niet hetzelfde als een roman laten genereren, maar de grens ertussen is niet met een apparaat te trekken. De affaire-Orélien maakt zichtbaar dat de sector die grens nu op het slechtst denkbare moment moet vastleggen: achteraf, in het openbaar, met een boek dat al gedrukt is.

Wat overblijft is een oude afspraak die opnieuw moet worden opgeschreven. Niet dat een schrijver alles zelf doet — dat deed hij nooit, redacteuren, vertalers en researchassistenten deden mee. Maar dat hij kan uitleggen wat hij deed, en dat zijn naam staat voor de keuzes die hij maakte. Wie dat niet meer kan of wil vertellen, verliest niet zijn carrière aan een rechter, maar aan de vraag die iedere lezer stelt zodra hij een boek openslaat: is dit van iemand?